Dünyanın daxili nüvəsinin daxilində ayrı bir bölgə ola bilər

Yer kürəsinin daxili quruluşu müzakirə olunarkən, alimlər uzun illərdir planetimizi dörd əsas qatdan ibarət bir struktur kimi təsvir edirlər: qabıq, mantiya, xarici nüvə və daxili nüvə. Xüsusilə dəmir və nikeldən ibarət olan bərk daxili nüvə həm həddindən artıq yüksək temperaturu, həm də birbaşa müşahidə edilə bilməməsi səbəbindən hələ də çoxlu naməlumluqlar daşıyır. Buna görə tədqiqatçılar Yer kürəsinin dərinliklərini anlamaq üçün adətən zəlzələ dalğalarının davranışını araşdıran dolayı üsullara müraciət edirlər. Lakin son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu klassik dördqatlı model əslində kifayət qədər detallı olmaya bilər.

Alimlərin fikrincə, Yer kürəsinin mərkəzində, daxili nüvənin daxilində gizlənmiş yeni bir struktur mövcud ola bilər. “Ən daxildəki daxili nüvə” (innermost inner core) adlandırılan bu sahə planetimizin mərkəzinin düşünüldüyündən daha mürəkkəb quruluşa malik ola biləcəyini göstərir. Bu fikir əslində tamamilə yeni deyil; bu “daxildəki daxili nüvə” ideyası təxminən 20 il əvvəl də irəli sürülmüşdü. Lakin o dövrdə əldə olunan məlumatlar bu hipotezi qəti şəkildə təsdiqləmək üçün yetərli deyildi. Aradan keçən illərdə aparılan araşdırmalar isə bu qeyri-müəyyən mənzərəni daha konkret hala gətirməyə başlayıb.

2020-ci ildən bəri aparılan müxtəlif tədqiqatlar eyni nəticəni göstərir

2020-ci ildə Avstraliya Milli Universitetinin (ANU) tədqiqatçıları tərəfindən dərc olunan bir araşdırma, daxili nüvənin içində fərqli bir bölgəyə işarə edən ilk güclü sübutlardan birini təqdim etdi. Araşdırma çərçivəsində alimlər onilliklər ərzində toplanmış seysmik məlumatları inkişaf etmiş alqoritmlərlə təhlil etdilər. Bu analizlərdə klassik üsullardan fərqli olaraq məlumatlar ortalama alınaraq sadələşdirilmədi, əksinə daha detallı şəkildə incələndi. Nəticədə Yer kürəsinin mərkəzindən təxminən 650 kilometr uzaqlıqda seysmik dalğaların davranışında aydın bir dəyişiklik olduğu müəyyən edildi. Bu isə daxili nüvənin daxilində yeni bir sərhədin ola biləcəyini göstərir.

Bu kəşfin əsasında “anizotropiya” adlanan bir fenomen dayanır. Bu termin seysmik dalğaların müxtəlif istiqamətlərdə fərqli sürətlə yayılmasını ifadə edir. Mövcud modellərə görə bu dalğalar adətən Yer kürəsinin fırlanma oxu boyunca daha sürətli hərəkət edir. Lakin yeni aşkar edilən bu daxili bölgədə vəziyyət dəyişir. Tədqiqatçılar müşahidə ediblər ki, dalğalar ən yavaş təxminən 50–54 dərəcə bucaqlarda hərəkət edir. Bu isə nüvədəki dəmir kristallarının düzülüşündə fərqlilik ola biləcəyinə işarə edir.

Araşdırmanın baş müəllifi Coan Stefensonun sözlərinə görə bu fərqlilik Yer kürəsinin keçmişində baş vermiş böyük miqyaslı hadisələrin nəticəsi ola bilər. Stefenson bildirir ki, əldə etdikləri məlumatlar nüvədə iki ayrı soyuma prosesinin baş verdiyini göstərə bilər. Bu isə planetimizin formalaşma mərhələsində əvvəllər məlum olmayan dramatik bir hadisənin yaşanmış ola biləcəyini ifadə edir. Lakin bu hadisənin konkret nə olduğu hələ dəqiq deyil.

Bu nəticələr 2023-cü ildə dərc olunan başqa bir araşdırma ilə də dəstəklənib. Fərqli bir seysmik analiz texnikasından istifadə edən tədqiqatçılar Yer kürəsinin daxilindən bir neçə dəfə keçən nadir zəlzələ dalğalarını araşdırıblar. Bəzi dalğaların nüvədən beş dəfə keçdiyi müəyyən edilib. Bunun sayəsində daha detallı məlumatlar əldə olunub və yenə təxminən 650 kilometr diametrində fərqli bir daxili bölgəyə dair oxşar sübutlar tapılıb. Üstəlik bu araşdırmada da dalğaların istiqamətlərə görə fərqli sürətlə hərəkət etdiyi təsdiqlənib.

Bütün bu tapıntılar Yer kürəsinin daxili quruluşu ilə bağlı mövcud modellərdəki bəzi ziddiyyətləri də izah edə bilər. Daha əvvəl aparılan bəzi ölçmələrin niyə mövcud nəzəriyyələrlə uyğun gəlmədiyi uzun müddətdir müzakirə mövzusu idi. Yeni aşkar edilən bu daxili struktur həmin uyğunsuzluqların mənbəyi ola bilər. Digər tərəfdən alimlər əldə edilən nəticələrin qəti təsdiqi üçün daha çox məlumatın lazım olduğunu da qəbul edirlər. Xüsusilə Yer üzündə zəlzələlərin qeyri-bərabər paylanması və bəzi bölgələrdə kifayət qədər ölçü cihazlarının olmaması analizləri məhdudlaşdıran əsas amillər sırasındadır.

Bununla belə, mövcud tapıntıların əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Əgər bu gizli qatın mövcudluğu qəti şəkildə təsdiqlənsə, Yer kürəsinin yaranması və təkamülü haqqında bildiklərimizin mühüm bir hissəsi yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Tədqiqatçıların da qeyd etdiyi kimi, bu kəşf “dərs kitablarını yenidən yazdıra biləcək” potensiala malikdir.