Çindən Ay tədqiqatlarında yeni irəliləyiş: İki yeni mineral kəşf edildi

Çinli alimlər Aydan gətirilmiş nümunələr üzərində aparılan detallı analizlər nəticəsində əvvəllər məlum olmayan iki yeni mineral növünü müəyyən ediblər. Kəşf, Siçuan əyalətinin Çendu şəhərində keçirilən 11-ci Çin Kosmos Gününün açılış mərasimində ictimaiyyətə elan olunub.

Chang’e 5 nümunələrindən əldə edilib

Yeni minerallar, Çinin 2020-ci ildə Aya göndərdiyi Chang’e 5 tədqiqat aparatının topladığı 1,73 kiloqramlıq qaya və torpaq nümunələrinin araşdırılması zamanı aşkar edilib. Bu nümunələr Ayın Oceanus Procellarum bölgəsindən götürülmüşdü və Yerə gətirildikdən sonra uzun müddət qabaqcıl analiz üsulları ilə öyrənilirdi.

Aparılan tədqiqatlar nəticəsində aşkar edilən minerallar “maqneziyoçangızit-(Y)” və “çangızit-(Ce)” adlandırılıb. Hər iki mineral nadir torpaq elementləri ehtiva edən fosfat mineralları kateqoriyasına daxildir və beynəlxalq səviyyədə təsdiq olunaraq qeydiyyata alınıb.

Ayda mineral sayı 8-ə çatdı

Bu kəşflər Çinli alimlərin Ay nümunələrində müəyyən etdiyi ikinci və üçüncü yeni mineral kimi qeydə alınıb. Daha əvvəl eyni missiya çərçivəsində “çangızit-(Y)” adlı başqa bir mineral da aşkar edilmişdi.

Son nəticələrlə birlikdə Ayda indiyədək müəyyən edilən yeni mineral növlərinin sayı 8-ə yüksəlib. Bu sahədə ilk kəşflər isə vaxtilə Ay nümunələri gətirən ABŞ və Rusiya tərəfindən həyata keçirilmişdi.

Unikal quruluşlar

Aşkar edilən mineralların ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onların son dərəcə kiçik ölçülərə malik olmasıdır. Xüsusilə maqneziyoçangızit-(Y) yalnız 2–30 mikrometr ölçüdə kristallar şəklində mövcuddur. Bu isə insan saç telinin qalınlığının təxminən 30-da biri ilə 3-də biri arasında dəyişir və bu mineralın çılpaq gözlə görünməsini mümkünsüz edir.

Alimlər bu mineralları müəyyən etmək üçün on minlərlə hissəciyi tək-tək analiz etmək məcburiyyətində qalıblar. Uzunmüddətli müqayisələr nəticəsində yalnız 20 mikrometr enində bir ideal kristal detallı tədqiqat üçün uyğun hesab olunub. Bu kristalın ayrılması isə yüksək texnologiyalı cihazlarla aparılan və “mikrocərrahiyyə”yə bənzədilən son dərəcə həssas əməliyyatlar tələb edib.

Maqneziyoçangızit-(Y) kristal quruluşunda maqneziumun üstünlük təşkil etdiyi unikal şəbəkəyə malik olması ilə seçilir və bu xüsusiyyət onu Yer üzündəki oxşar minerallardan fərqləndirir.

Nadir torpaq elementləri ilə zəngin

İkinci mineral olan çangızit-(Ce) isə xüsusilə serium (Ce) elementi baxımından zəngin olması ilə diqqət çəkir. Bu mineral həm Chang’e-5 nümunələrində, həm də 2024-cü ildə Çinin Taklamakan səhrasında tapılan və ölkənin ilk rəsmi Ay meteoriti kimi qeydiyyata alınan Pakepake 005 üzərində aşkar edilib.

Alimlərin fikrincə, çangızit-(Ce) digər planet cisimlərindən əldə edilən oxşar minerallarla müqayisədə nadir torpaq elementləri baxımından daha zəngindir. Bu xüsusiyyət onun bir növ “planetar barmaq izi” kimi istifadə olunmasına imkan verir.

Bundan əlavə, bu mineralın daha əvvəl aşkar edilmiş çangızit-(Y) ilə oxşar kristal quruluşa malik olduğu, lakin birində ağır nadir torpaq elementi olan itrium (Y), digərində isə yüngül nadir torpaq elementi olan seriumun (Ce) üstünlük təşkil etdiyi qeyd olunur.

Çangızit-(Ce) mineralının digər maraqlı xüsusiyyəti isə aydın lüminessensiya (işıldama) effekti göstərməsidir. Bu xüsusiyyət xüsusilə ağ LED (WLED) texnologiyaları üçün fosfor materiallarının hazırlanmasında potensial tətbiq imkanlarına işarə edir.

Alimlər vurğulayırlar ki, bu cür minerallar təkcə elmi baxımdan deyil, həm də Ayda mövcud nadir torpaq resurslarının qiymətləndirilməsi və gələcəkdə yerində resurs istifadəsi (ISRU) layihələri üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.